KINDERBOEKWINKELPRIJS 2003

De Kinderboekwinkelprijs gaat naar het boek dat volgens de Samenwerkende Kinderboekwinkels zeker een prijs had moeten ontvangen:

Tekst: Annika Thor
Uitgeverij: Lemniscaat
ISBN 90 5637 437 0

Het is voor ons dan ook onbegrijpelijk dat de prachtige serie van Annika Thor in Nederland niet eerder bekroond is. Op open water is het vierde en laatste deel. Eerder verschenen Een eiland in zee, De lelievijver en De donkere diepte.

Het Boek

Zweden, voorjaar 1945. De oorlog is voorbij. De eerste maanden na de bevrijding zijn een periode van vrolijkheid en geluk, maar ook van onzekerheid en angst. Onzekerheid bij Nelli, die niet weet of ze wel bij haar pleegfamilie kan blijven wonen nu de oorlog voorbij is. En angst bij Steffi over het lot van haar vader. Sinds zijn deportatie naar Polen heeft ze niets meer van hem gehoord. Is hij nog in leven en zullen ze elkaar ooit nog terugzien?
Dan komt op een dag, als Steffi de hoop op een weerzien al bijna heeft opgegeven, het bericht uit Wenen dat hun vader leeft. Met Nelli vertrekt Steffi naar Amerika, waar ze met hun vader een nieuwe toekomst tegemoet gaan.

De Schrijfster

Anika Thor (1950) groeide op in een Joods gezin in Gothenburg, Zweden. Naast boeken schrijft ze onder meer filmscripts en toneelstukken. Waarheid, durven of doen(1998), was haar eerste jeugdboek bij Lemniscaat. In Zweden was het boek eerder tegelijk met de film verschenen. Beiden werden lovend ontvangen door pers, publiek en de jury's; het boek won de August-prijs en de film kreeg een eervolle vermelding tijdens het filmfestival in Berlijn. Haar serie over de Joodse zusjes Steffi en Nelli werd internationaal zeer positief ontvangen.

Een eiland in zee werd bekroond met de prestigieuze Deutsche Jugend Literatur Preis.

Juryrapport

" Aan deze oorlog komt nooit een eind", heeft iemand ooit gezegd over de Eerste Wereldoorlog en hoe heeft hij gelijk gekregen. Mensen, militair of burger, die bewust de jaren '14 - '18 hebben meegemaakt zijn er nauwelijks meer, maar boeken over die tijd blijven verschijnen, voor volwassenen en voor kinderen.
Het ziet er naar uit dat het met de Tweede Wereldoorlog niet anders zal gaan. Aan de inmiddels onafzienbare stroom boeken lijkt geen einde te komen. In de loop van de jaren is er wel een duidelijke verschuiving te constateren in de onderwerpen die ter sprake komen. Die lopen --en we beperken ons tot de jeugdliteratuur-- van de ferme-jongens-stoere-knapenverhalen uit de eerste naoorlogse jaren tot de bijna terloopse verwerking van de verschrikkingen van de Jodenvervolging in een boek als 'Winterijs' van Peter van Gestel.
Iets van die terloopsheid vinden we ook terug in de vier boeken die Annika Thor schreef over de belevenissen van twee Joodse meisjes uit Wenen die in 1939 naar Zweden vertrekken, op de vlucht voor het dreigend nazi-gevaar. Het met de Kinderboekwinkelprijs bekroonde 'Op open water' vormt er het slotdeel van.

Het is voorjaar 1945 als het boek begint, "Het voorjaar waarin iedereen vol ongeduld op de vrede wachtte", in de woorden van de schrijfster. Steffi, de oudste van de twee zusjes, woont dan in Gotenburg en staat voor haar eindexamen van de middelbare school, Nelli zit in de zesde klas van de lagere school op het eiland waar ze in 1939 elk in een ander pleeggezin werden ondergebracht. In de eerdere delen, 'Een eiland in zee', 'De lelievijver' en 'De donkere diepte' hebben we uitvoerig met Nelli en Steffi kennis kunnen maken : hun reis met een konvooi Joodse kinderen vanuit het bedreigde Oostenrijk naar het veilige Zweden, het gevoel van ontheemdheid, het moeizaam wennen aan taal en gewoonten, het geleidelijk aan een plaats vinden in de samenleving. Dat alles terwijl van veraf de berichten over oorlogsgeweld en de lotgevallen van hun ouders tot hen doordringen in de rust van het eiland.
Het einde van de oorlog in Europa betekent voor Nelli en Steffi het begin van een periode van onzekerheid, wachten, teleurstelling. Ze worden geconfronteerd met de gevolgen die de vrede voor hun leven kan hebben. Onzekerheid omtrent het lot van hun vader die na de dood van zijn vrouw in Theresienstadt is 'abgereist' met onbekende bestemming. Over hun toekomst. Bij toeval hoort Nelli dat haar pleegouders niet langer voor haar willen zorgen en voor Steffi lijkt haar ideaal, medicijnen studeren, voorlopig ver weg. Onzekerheid over hun identiteit. Wenen ligt ver achter hen. Ze zijn opgevoed en gevormd door hun pleegouders, vrienden en vriendinnen. Ze hebben Zweeds onderwijs gevolgd, vriendschap, ruzie en verliefdheid beleefd. Nelli is opgenomen in de Pinstergemeenschap, Steffi krijgt van een Joodse vriendin in een heftig gesprek te horen dat ze haar Joodse plicht verzaakt door op een 'goj' verliefd te worden. Teleurstelling in het persoonlijke vlak : Steffi die moet ervaren dat Sven niet de grote liefde is die ze gehoopt had en Nelli voelt zich misbruikt als ze ziet hoe een schilderes haar geportretteerd heeft.

Inderdaad, het zijn geen vrolijke zaken en zo bij elkaar gezet zou de indruk gewekt kunnen worden van een somber, loodzwaar boek. Maar de karakters van de meisjes, de wat luchthartige Nelli en de serieuze Steffi van wie een vriendin zegt :"Jij denkt van iedereen het goeie. Ondanks alles wat je hebt meegemaakt."; de herkenbare perikelen van opgroeiende meisjes en hun aandacht voor alledaagse zaken waardoor oorlog en ouders soms op de achtergrond raken; de prachtige vriendschap tussen Steffi en Maj en de grote verscheidenheid aan mensen met wie ze te maken hebben, dragen ertoe bij dat steeds een positieve grondtoon blijft klinken.
Tegen het eind van het verhaal wordt die grondtoon nog versterkt als eindelijk, na zes maanden gespannen wachten, het bericht komt dat hun vader nog leeft.
Nu moeten ze kiezen : blijven ze in Zweden of voegen ze zich bij hun vader om naar Amerika te gaan? Weer aan een nieuw leven beginnen, het is geen vanzelfsprekende keuze. Steffi's pleegvader spreekt dan de wijze woorden :"Het leven is zoals het is ( ) er is altijd meer achter de horizon."

De Samenwerkende Kinderboekwinkels bekronen met 'Op open water' een emotioneel, krachtig en hoopvol boek met de jaarlijkse Kinderboekwinkelprijs. Een boek dat verwijst naar een donkere episode uit de nabije geschiedenis, maar van waaruit ook lijnen te trekken zijn naar de situatie waarin vluchtelingen en asielzoekers hier en nu verkeren.
Een bekroning die ook afstraalt op de drie andere, voorgaande delen.

Herman Kakebeeke
Den Haag, oktober 2003